जनैपूर्णिमा, जसलाई समुदाय र परम्पराअनुसार रक्षाबन्धन, ऋषितर्पणी, क्वाँटी पूर्णिमा र गुंहु पुन्हि पनि भनिन्छ, नेपालको मौलिक तथा विविधतायुक्त सांस्कृतिक चाडहरूमध्ये एक हो। बाह्य रूपमा फरक-फरक देखिए तापनि यस पर्वले आत्मशुद्धि, सुरक्षा, आध्यात्मिक दायित्व, पारिवारिक प्रेम र सामाजिक सद्भावलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने काम गर्दछ।

यस दिन तागाधारी पुरुषहरूले मन्त्रोच्चारणसहित नयाँ जनै फेर्ने गर्छन्। अन्य भक्तजनहरूले पण्डित वा पुरोहितबाट रक्षासूत्र (डोरो) बाँध्ने गर्दछन्। तराई तथा विभिन्न समुदायमा दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै राखी बाँधिदिने गर्छन्। त्यस्तै, काठमाडौं उपत्यका र नेवार समुदायमा यस दिनलाई गुंहु पुन्हि का रूपमा विभिन्न गेडागुडी भिजाएर टुसा उमारेको क्वाँटी खाई मनाइन्छ।

जनैपूर्णिमाको अर्थ र दार्शनिक पक्ष

जनैपूर्णिमा दुई शब्द मिलेर बनेको छ:

• जनै: कपासको धागोबाट बनाइने पवित्र धागो, जसलाई संस्कृतमा यज्ञोपवीत वा उपवीत भनिन्छ।
• पूर्णिमा: चन्द्रमाको पूर्ण उज्यालो हुने तिथि।

सनातन दर्शनमा जनै लगाउनु भनेको केवल परम्परागत धागो पहिरिनु मात्र होइन; यो त आत्म-अनुशासन, निरन्तर ज्ञानार्जन, सदाचार र धर्मप्रतिको प्रतिबद्धताको नवीकरण हो।

पवित्र यज्ञोपवीत (जनै) र गायत्री मन्त्र

ब्रतबन्ध (उपनयन) संस्कार पश्चात् देब्रे काँधबाट दाहिने कोखातर्फ छड्के पारेर जनै पहिरिने गरिन्छ। जनैका तीन मुख्य डोराहरूले महत्वपूर्ण दार्शनिक सन्देश बोकेका हुन्छन्:

• त्रिदेवको प्रतीक: ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता), विष्णु (पालनकर्ता), र महेश्वर (संहारकर्ता)।
• तीन मार्ग: कर्म (सत्कर्म), उपासना (भक्ति र ध्यान), र ज्ञान (सत्य ज्ञान)।
• त्रिविध शुद्धि: शरीर (काया), वचन (वाणी), र मनको पवित्रता।

ऋषितर्पणी: अग्रज तथा सप्तऋषिहरूप्रति कृतज्ञता

यस दिन सनातन परम्पराका सात महान ऋषिहरू (कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ र विश्वामित्र) को स्मरण गर्दै तर्पण दिइन्छ। यसले समाजमा ज्ञान, विज्ञान, दर्शन र संस्कार हस्तान्तरण गर्ने अग्रजहरूप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्न सिकाउँछ।

रक्षाबन्धन: रक्षासूत्र (डोरो) र राखीको महत्त्व

रक्षाबन्धनको शाब्दिक अर्थ ‘सुरक्षाको बन्धन’ हो। नेपालमा यो दुई स्वरूपमा मनाइन्छ:

क्वाँटी खाने दिन र गुंहु पुन्हिको खानपान

नेवार समुदायमा यस दिनलाई गुंहु पुन्हि का रूपमा हर्षोल्लासपूर्वक मनाइन्छ। यस दिनको प्रमुख परिकार क्वाँटी (नेपाल भाषामा क्वा = तातो, ती = झोल) हो, जुन नौ थरी गेडागुडी (मास, भटमास, मुङ, चना, केराउ, बोडी, सिमी, बकुल्ला, राजमा) भिजाएर टुसा उमारेर पकाइन्छ।

गोसाइँकुण्ड र प्रमुख तीर्थस्थलहरू

समुन्द्र सतहबाट करिब ४,३८० मिटर उचाइमा रहेको रसुवाको गोसाइँकुण्डमा जनैपूर्णिमाका दिन विशाल मेला लाग्दछ। समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको कालकूट विष सेवनपछि घाँटीको जलन शान्त पार्न भगवान शिवले त्रिशूल प्रहार गरी जल निकालेको पौराणिक मान्यता छ। यस दिन कुण्डमा स्नान गर्नाले सम्पूर्ण पाप नास भई पुण्य प्राप्त हुने जनविश्वास छ।

यसै दिन ललितपुरको कुम्भेश्वर महादेव, काठमाडौंको पशुपतिनाथ, सिन्धुपाल्चोकको पाँचपोखरी, र धनुषाको जनकपुरधाममा पनि भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्ने गर्दछ।